Kira Bedelinin Uyarlanması Davası: Şartları ve Yargıtay Kriterleri

Kira bedelinin emsal kiraların altında kalması, tek başına kira uyarlama davasının kabulü için yeterli değildir. Türk Borçlar Kanunu’nun 138. maddesine dayanan uyarlama talebinde, sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan olağanüstü değişikliklerin sözleşmedeki dengeyi nasıl etkilediği incelenir.

Kira bedelinin uyarlanması ile kira bedelinin tespiti farklı hukuki yollardır. Hangi talebin ileri sürüleceği; sözleşmenin tarihine, süresine, artış şartına ve değişen koşulların niteliğine göre belirlenmelidir.

Kira Bedelinin Uyarlanması Davası Nedir?

Uyarlama, sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan ve başlangıçta öngörülmeyen olağanüstü koşullar nedeniyle bozulan sözleşme dengesinin yeniden değerlendirilmesini amaçlar. Temel ilke sözleşmeye bağlılıktır; uyarlama ise bu ilkenin istisnai sınırlarından biridir.

Koşulları oluştuğunda kiracı veya kiraya veren uyarlama isteyebilir. Talep yalnızca kira bedelinin artırılmasına yönelik olmak zorunda değildir; somut olaya göre bedelin azaltılması veya sözleşme şartının değiştirilmesi de gündeme gelebilir.

Kira Uyarlama Davasının Şartları Nelerdir?

TBK m.138 kapsamında özellikle şu koşullar birlikte değerlendirilir:

  • Sözleşme kurulurken taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durumun sonradan ortaya çıkması,
  • Bu durumun uyarlama isteyen borçludan kaynaklanmaması,
  • Başlangıçtaki koşulların, ifanın aynen istenmesini dürüstlük kuralına aykırı kılacak derecede değişmesi,
  • Borcun henüz ifa edilmemiş veya aşırı ifa güçlüğünden doğan haklar saklı tutularak ifa edilmiş olması.

Olağanüstü olayın adını belirtmek yeterli değildir. Olayın bu sözleşmeyi ve tarafların edimleri arasındaki dengeyi nasıl etkilediği somut delillerle açıklanmalıdır.

Kira Uyarlama Davası ile Kira Tespit Davası Arasındaki Fark Nedir?

Konut ve çatılı işyeri kiralarında TBK m.344, yenilenen dönemlerde kira bedelinin belirlenmesini özel olarak düzenler. Beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde yeni dönem bedeli belirlenirken emsal kiralar da değerlendirmeye girer.

Ancak “beş yıldan önce hiçbir kira tespit davası açılamaz” şeklinde bir genelleme doğru değildir. İlk dönemlerdeki kira belirlemesinin ölçütleri ile beş yıldan sonraki rayiç değerlendirmesi farklıdır.

Uyarlama davası, kira tespitine ilişkin kuralları aşmak için kullanılabilecek otomatik bir alternatif değildir. Yalnızca emsal kiraların yükselmesi veya sözleşmedeki artış oranının güncel enflasyonun gerisinde kalması, TBK m.138 koşullarının oluştuğunu kendiliğinden göstermez.

Enflasyon ve Ekonomik Kriz Tek Başına Uyarlama Sebebi mi?

Ekonomik değişikliklerin sözleşme yapılırken öngörülebilir olup olmadığı ve ne ölçüde risk üstlenildiği önemlidir. Konut ve çatılı işyerlerinde kira enflasyonu, emsal bedeller ve olağan ekonomik değişimler öncelikle kira bedelinin belirlenmesine ilişkin özel hükümler çerçevesinde değerlendirilir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 27.02.2024 tarihli, 2023/2580 E., 2024/792 K. sayılı kararında, konut ve çatılı işyeri kiralarında kira bedelinin belirlenmesine ilişkin TBK m.344 ile genel uyarlama hükmü olan TBK m.138 arasındaki ayrım açıklanmıştır. Kararda, fiyat artışları ve emsal kira değişimlerinin özel kira belirleme hükümleri içinde değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Somut uyuşmazlık eski tarihli, uzun süreli bir sözleşmeye ve geçiş hükümlerine ilişkin olduğundan, uyarlama koşullarının ayrıca uzman bilirkişi incelemesiyle araştırılması gerektiği belirtilmiştir.

Deprem, salgın veya ciddi ekonomik kriz gibi olaylar bakımından da her sözleşme için aynı sonuca varılamaz. Sözleşmenin imza tarihi, olayın etkileri ve tarafların durumları birlikte incelenmelidir.

Kira Uyarlama Davasında Hangi Deliller Önemlidir?

Öncelikle kira sözleşmesi, ek protokoller, ödeme kayıtları, bildirimler ve sözleşmenin kurulduğu döneme ilişkin bilgiler değerlendirilir. Ardından ileri sürülen olağanüstü değişikliğin etkisi araştırılır.

Uyuşmazlığın niteliğine göre şu unsurlar bilirkişi incelemesinde önem taşıyabilir:

  • Kiralananın niteliği, kullanım alanı ve konumu,
  • Sözleşme kurulurken ve talep tarihinde mevcut ekonomik koşullar,
  • Bölgedeki olağan dışı imar ve ticaret değişiklikleri,
  • Emsal kira bedelleri ve gider değişiklikleri,
  • Olağanüstü olayın kullanım ve ödeme dengesi üzerindeki somut etkileri.

Yalnızca çevredeki yeni kira bedellerini gösteren bir değerlendirme, uyarlamanın bütün şartlarını ortaya koymayabilir. İncelemenin, sözleşmenin başlangıcı ile değişen koşullar arasındaki ilişkiyi de açıklaması gerekir.

Beş Yıl Dolmadan Uyarlama İstenebilir mi?

TBK m.138’e dayanan uyarlama talebi için kira ilişkisinin mutlaka beş yılı doldurması şeklinde genel bir koşul yoktur. Ancak bu durum, ilk beş yıl içinde rayiç kiraya geçişin her zaman mümkün olduğu anlamına gelmez. İstisnai uyarlama koşulları ayrıca ispatlanmalıdır.

Talebin hangi tarihten itibaren sonuç doğuracağı, borcun ifa durumu ve hakların saklı tutulması önem taşır. Bu nedenle “istenilen her zaman açılır ve geçmiş dönemler de otomatik olarak değiştirilir” biçiminde değerlendirme yapılmamalıdır.

Dava Öncesinde Arabuluculuk Zorunlu mu?

Kira bedelinin uyarlanmasına ilişkin dava açılmadan önce dava şartı arabuluculuğa başvurulmalıdır. Taraflar anlaşamazsa yargılama aşamasına geçilir. Arabuluculukta bir ödeme veya yeni kira düzenlemesi kararlaştırılırken tutar, başlangıç tarihi ve sonraki dönem artış koşulları açıkça belirlenmelidir.

Sonuç

Kira uyarlamasında temel mesele, bedelin piyasaya göre düşük veya yüksek kalmasından ibaret değildir. Sözleşmenin kurulduğu koşullar, sonradan ortaya çıkan olağanüstü değişiklik ve edimler arasındaki denge birlikte değerlendirilir.

Kira tespiti ile uyarlama arasındaki ayrımın doğru yapılması; talebin, delillerin ve arabuluculuk sürecinin buna uygun hazırlanması önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

Ev Sahibi Kira Düşük Kaldığı İçin Uyarlama Davası Açabilir mi?

Talepte bulunabilir; ancak yalnızca kiranın emsallerin altında kaldığını göstermek kabul için yeterli değildir. Talebin kira tespiti mi yoksa TBK m.138 kapsamında uyarlama mı olduğu belirlenmelidir.

Kiracı Kira Bedelinin Düşürülmesini İsteyebilir mi?

Somut olayda uyarlama şartları oluşmuşsa gündeme gelebilir. Gelir azalması veya ödeme güçlüğü tek başına her durumda yeterli değildir.

Uyarlama Davası Açmak Kira Ödemesini Durdurur mu?

Hayır. Dava açılması kendiliğinden ödemeyi durdurmaz veya istenilen yeni bedeli geçerli hâle getirmez. Ödeme yükümlülüğü ve varsa mahkemenin tedbir kararı ayrıca değerlendirilmelidir.

Sözleşmede Artış Oranı Varsa Uyarlama İstenemez mi?

Artış şartının bulunması her durumda uyarlamayı engellemez. Ancak yalnızca oranı yetersiz bulmak da yeterli değildir; istisnai uyarlama koşulları aranır.

Eski Yüzde 25 Sınırı Bugün de Uygulanıyor mu?

Konut kiralarına ilişkin geçici yüzde 25 artış sınırlamasının uygulama dönemi sona ermiştir. Geçmiş dönemlere ilişkin uyuşmazlıklarda ilgili dönemin kuralları ayrıca incelenir; güncel yenilemeler bakımından bu oran genel artış sınırı değildir.

İlgili Yargıtay Kararı

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 27.02.2024 tarihli, 2023/2580 E., 2024/792 K. sayılı karar: Kira bedelinin belirlenmesi ile uyarlama arasındaki ayrım ve somut uyuşmazlığa uygulanacak geçiş hükümlerine ilişkindir. Eski tarihli, 49 yıl süreli sözleşme bakımından uyarlama koşullarının uzman bilirkişi kuruluyla araştırılması gerektiği açıklanmıştır. Kararın somut olayına özgü geçiş hukuku değerlendirmesi, bütün kira sözleşmeleri için aynı sonucun doğacağı biçiminde genellenmemelidir.