İş hukukunda fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma kavramları sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır. Her iki çalışma türü de işçinin normal çalışma süresinin üzerinde çalışmasını ifade etmekle birlikte, uygulanacak ücret oranları ve hukuki koşullar bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır.
Özellikle haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği işyerlerinde bu ayrımın doğru yapılmaması, işçilik alacaklarına ilişkin uyuşmazlıklara neden olabilmektedir.
Fazla Çalışma Nedir?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesine göre fazla çalışma, kural olarak haftalık 45 saati aşan çalışmalardır.
Fazla çalışma yapan işçiye, 45 saati aşan her bir saat için normal saatlik ücretinin %50 artırılarak ödenmesi gerekir.
Örneğin haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir işçi, bir hafta içerisinde 50 saat çalışmışsa 5 saatlik fazla çalışma yapmış olur.
Bu 5 saatlik çalışmanın her bir saati için işçiye normal saatlik ücretinin %150’si tutarında ödeme yapılmalıdır.
Fazla Sürelerle Çalışma Nedir?
Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresinin iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda ortaya çıkar.
Bu durumda sözleşmeyle belirlenen haftalık çalışma süresini aşan ancak 45 saate kadar olan çalışmalar, fazla sürelerle çalışma olarak kabul edilir.
Fazla sürelerle çalışmada normal saatlik ücretin %25 artırılarak ödenmesi gerekir.
Örneğin haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenen bir işyerinde çalışan işçi, bir hafta 44 saat çalışmışsa 4 saat fazla sürelerle çalışma yapmış olur.
Bu 4 saat için işçiye normal saatlik ücretinin %125’i tutarında ödeme yapılmalıdır.
Fazla Çalışma ile Fazla Sürelerle Çalışma Aynı Hafta İçerisinde Ortaya Çıkabilir mi?
Evet. Haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği işyerlerinde her iki çalışma türü aynı hafta içerisinde gerçekleşebilir.
Örneğin:
Haftalık normal çalışma süresinin 40 saat olduğu bir işyerinde işçinin bir hafta içerisinde toplam 48 saat çalıştığını düşünelim.
Bu durumda:
- 40 ile 45 saat arasındaki 5 saat, fazla sürelerle çalışma kapsamında değerlendirilir ve %25 zamlı ücret ödenir.
- 45 ile 48 saat arasındaki 3 saat ise fazla çalışma kapsamında değerlendirilir ve %50 zamlı ücret ödenir.
Dolayısıyla işçinin haftalık toplam 8 saatlik ilave çalışmasının tamamına aynı zam oranının uygulanması doğru değildir.
Fazla Çalışma Ücreti Yerine Serbest Zaman Kullandırılabilir mi?
İş Kanunu’nun 41. maddesi, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçiye zamlı ücret yerine serbest zaman kullanma imkânı tanımaktadır.
Buna göre işçi;
- Fazla çalıştığı her 1 saat karşılığında 1 saat 30 dakika,
- Fazla sürelerle çalıştığı her 1 saat karşılığında 1 saat 15 dakika
serbest zaman kullanabilir.
Ancak serbest zaman uygulaması işverenin tek taraflı tercihine bırakılmamıştır. İşçinin bu yönde talepte bulunması gerekmektedir.
İşçinin hak kazandığı serbest zamanın kanuni koşullara uygun şekilde altı ay içerisinde, çalışma süresi içinde ve ücretinden herhangi bir kesinti yapılmaksızın kullandırılması gerekir.
Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma İçin İşçinin Onayı Gerekir mi?
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılabilmesi için kural olarak işçinin yazılı onayının alınması gerekir.
Bu onay iş sözleşmesinin düzenlenmesi sırasında alınabileceği gibi sonradan da alınabilir.
İşçinin verdiği onayı geri alma hakkı da bulunmaktadır. Yönetmelik uyarınca işçi, otuz gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunarak onayını geri alabilir.
Kanunda öngörülen zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan çalışmalar bakımından ise özel hükümler uygulanır.
İşverenler Açısından Fazla Çalışmanın Doğru Hesaplanması Neden Önemlidir?
İşyerinde haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlenmiş olması, işverenin bu süre ile 45 saat arasındaki çalışmaları ücretsiz yaptırabileceği anlamına gelmez.
Örneğin haftalık çalışma süresi 40 saat olan bir işyerinde, işçinin sürekli olarak 45 saat çalıştırılması hâlinde aradaki 5 saatlik çalışmanın karşılığının ödenmesi gerekir.
Bu nedenle işverenlerin;
- İş sözleşmelerinde haftalık çalışma sürelerini açıkça belirlemesi,
- Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için gerekli onayları alması,
- Fiilî çalışma sürelerini kayıt altına alması,
- Ücret bordrolarında iki çalışma türünü doğru şekilde göstermesi,
- Serbest zaman uygulamalarını usulüne uygun belgelendirmesi
önem taşımaktadır.
Ayrıca fazla çalışma bakımından öngörülen yıllık 270 saatlik sınır ile günlük çalışma ve dinlenme sürelerine ilişkin yasal kısıtlamaların da dikkate alınması gerekir.
Sonuç
Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki temel farklılık, yalnızca zamlı ücret oranından ibaret değildir. İşyerinde belirlenen normal haftalık çalışma süresi, işçinin ilave çalışmalarının hukuki niteliğini de belirlemektedir.
Haftalık 45 saatlik yasal sınır, iş sözleşmesiyle daha kısa çalışma süresi belirlenen işyerlerinde, bu süreye kadar yapılan bütün ilave çalışmaların ücretsiz olacağı anlamına gelmez.
İşçi ve işveren arasında ortaya çıkabilecek ücret uyuşmazlıklarının önlenebilmesi için çalışma sürelerinin ve bunlara ilişkin ödeme sistemlerinin mevzuata uygun biçimde düzenlenmesi önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
1. Haftalık 40 saat çalışan işçi, 45 saat çalışırsa fazla çalışma ücreti alır mı?
Evet. Ancak bu 5 saat, hukuken fazla çalışma değil, fazla sürelerle çalışmadır. Her bir saat için %25 zamlı ücret ödenmesi gerekir.
2. Fazla mesai ücreti her durumda %50 zamlı mı ödenir?
Hayır. Haftalık 45 saati aşan fazla çalışmalarda %50, sözleşmeyle belirlenen daha kısa haftalık çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar olan fazla sürelerle çalışmalarda ise %25 zam uygulanır.
3. İşveren fazla çalışma ücreti yerine izin verebilir mi?
İşçinin talebi ve yasal koşulların sağlanması hâlinde zamlı ücret yerine serbest zaman kullandırılabilir. İşverenin tek taraflı kararı yeterli değildir.
4. Fazla çalışma için işçinin onayı zorunlu mudur?
Kural olarak evet. Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir. Kanunda öngörülen istisnai durumlar saklıdır.
5. Fazla çalışma süresi yılda kaç saati geçemez?
İş Kanunu’na göre fazla çalışma süresi yılda 270 saati aşamaz. Bu sınır işyeri için değil, her işçi bakımından ayrı ayrı uygulanır.
6. Haftalık 45 saatin altında çalışma süresi belirlenmişse işveren bunu tek taraflı olarak 45 saate çıkarabilir mi?
Sözleşmeyle belirlenen çalışma süresinin kalıcı biçimde artırılması, çalışma koşullarında esaslı değişiklik oluşturabilir. Bu durumda İş Kanunu’nun 22. maddesi kapsamında değerlendirme yapılması gerekir. İşverenin fazla sürelerle çalışma yaptırma yetkisi, sözleşmedeki normal çalışma süresini tek taraflı ve kalıcı olarak değiştirme yetkisi anlamına gelmez.
