İş hukukunda fazla çalışma kavramı genellikle haftalık 45 saatlik çalışma süresi üzerinden değerlendirilmektedir. Ancak işçinin haftalık toplam çalışma süresinin 45 saati aşmaması, her durumda fazla çalışma ücretine hak kazanmayacağı anlamına gelmez.
4857 sayılı İş Kanunu, haftalık çalışma süresinin yanında günlük çalışma süresi bakımından da bir üst sınır öngörmektedir. Bu nedenle haftalık 45 saatlik çalışma süresi aşılmasa dahi günlük 11 saati aşan çalışmalar, fazla çalışma ücretine hak kazandırabilir.
Özellikle vardiyalı çalışma, yoğunlaştırılmış iş haftası ve denkleştirme uygulamalarında bu ayrımın göz ardı edilmesi, işverenler açısından işçilik alacağı uyuşmazlıklarına neden olabilmektedir.
Günlük Çalışma Süresi En Fazla Kaç Saattir?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 63. maddesine göre genel bakımdan haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir.
Tarafların anlaşmasıyla bu sürenin haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılması mümkündür. Ancak bu dağıtım yapılırken günlük çalışma süresinin 11 saati aşmaması gerekir.
İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 4. maddesinde de günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağı açıkça düzenlenmiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, günlük 11 saatlik sınırın işçinin işyerinde bulunduğu toplam süreye değil, ara dinlenmeleri düşüldükten sonraki fiilî çalışma süresine uygulanmasıdır.
Örneğin işyerinde toplam 12 saat bulunan ancak bu süre içerisinde 1,5 saat ara dinlenmesi kullanan bir işçinin fiilî çalışma süresi 10,5 saattir.
Haftalık 45 Saat Aşılmasa Bile Fazla Çalışma Ücreti Ödenir mi?
Evet. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre günlük 11 saatlik çalışma sınırı emredici niteliktedir.
Bu nedenle işçinin haftalık toplam çalışma süresi 45 saatin altında kalsa dahi günlük 11 saati aşan çalışmaları fazla çalışma olarak değerlendirilir.
Örnek:
Bir işçinin haftalık fiilî çalışma sürelerinin aşağıdaki şekilde gerçekleştiğini düşünelim:
| Gün | Fiilî çalışma süresi |
|---|---|
| Pazartesi | 13 saat |
| Salı | 8 saat |
| Çarşamba | 8 saat |
| Perşembe | 8 saat |
| Cuma | 8 saat |
| Toplam | 45 saat |
Bu örnekte işçinin haftalık toplam çalışma süresi 45 saattir. Dolayısıyla haftalık çalışma süresi sınırı aşılmamıştır.
Buna karşılık pazartesi günü 13 saat çalışılması nedeniyle günlük 11 saatlik yasal sınır 2 saat aşılmıştır.
Sonuç olarak işçi, haftalık 45 saatlik sınır aşılmamış olmasına rağmen günlük sınırı aşan 2 saat için %50 zamlı fazla çalışma ücretine hak kazanır.
Bununla birlikte, fazla çalışma ücretinin ödenmesi günlük 11 saatlik sınırın aşılmasını hukuka uygun hâle getirmez.
Yargıtay Günlük 11 Saati Aşan Çalışmaları Nasıl Değerlendiriyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 10.01.2023 tarihli, 2022/16457 Esas ve 2023/169 Karar sayılı ilamı bu konuda önemli açıklamalar içermektedir.
Karara konu uyuşmazlıkta, bir hastanede çalışan işçilerin çalışma sürelerine ilişkin iş müfettişi tespitleri ile işverenin uyguladığı denkleştirme sistemi tartışılmıştır.
İşveren, bazı haftalarda yapılan fazla çalışmaların sonraki haftalardaki eksik çalışmalarla dengelendiğini, bu nedenle fazla çalışma ücreti doğmadığını savunmuştur.
İlk derece mahkemesi, denkleştirme uygulamasını esas alarak müfettiş raporunun iptaline karar vermiştir.
Ancak Yargıtay, günlük çalışma süresine ilişkin emredici düzenlemelere dikkat çekerek haftalık 45 saatlik sürenin aşılmasının tek başına belirleyici olmadığını vurgulamıştır.
Yargıtay’ın temel yaklaşımı şudur:
İşçinin haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa bile günlük 11 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekir.
Yargıtay ayrıca uyuşmazlıkta gündüz ve gece çalışmalarının ayrı değerlendirilmesi, fiilî çalışma sürelerinin puantaj kayıtları ve diğer delillerle belirlenmesi gerektiğini ifade ederek eksik inceleme nedeniyle bozma kararı vermiştir.
Bu karar, fazla çalışma hesaplamalarında yalnızca haftalık toplam süreye bakılmasının yeterli olmadığını göstermektedir.
Denkleştirme Uygulamasında Günlük 11 Saatlik Sınır Aşılabilir mi?
Denkleştirme, işçinin bazı haftalarda normal çalışma süresinden daha fazla, bazı haftalarda ise daha az çalıştırılması suretiyle belirlenen dönem içerisinde ortalama haftalık çalışma süresinin korunmasını sağlayan bir uygulamadır.
4857 sayılı İş Kanunu’nun 63. maddesi uyarınca, tarafların anlaşmasıyla denkleştirme uygulanabilir. Genel kural olarak denkleştirme süresi iki aydır. Toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabilir. Kanunda belirli sektörler için özel düzenlemeler de bulunmaktadır.
Ancak denkleştirme uygulaması, günlük 11 saatlik çalışma sınırını ortadan kaldırmaz.
Örneğin işçinin bir gün 13 saat çalıştırılıp başka bir gün daha az çalıştırılması, günlük 11 saatlik sınırın aşılmasını hukuka uygun hâle getirmez.
Günlük 11 saati aşan çalışmalar, denkleştirme yoluyla ortadan kaldırılamaz ve fazla çalışma hükümlerine tabi tutulur.
İşçinin Onayı Varsa Günlük 11 Saatten Fazla Çalıştırılabilir mi?
Fazla çalışma yaptırılabilmesi için kural olarak işçinin yazılı onayının alınması gerekir.
Ancak işçinin fazla çalışmaya onay vermesi, günlük 11 saatlik yasal sınırın aşılmasına izin verdiği anlamına gelmez.
Günlük çalışma süresinin üst sınırı emredici niteliktedir. Bu nedenle işçinin onayının bulunması veya iş sözleşmesinde daha uzun çalışma sürelerinin kararlaştırılması, günlük 11 saatlik sınırın aşılmasını hukuka uygun hâle getirmez.
İşçinin sınırı aşan çalışmayı fiilen gerçekleştirmiş olması hâlinde ise bu çalışmanın ücretinin ödenmesi yükümlülüğü devam eder.
İşverenler Günlük Çalışma Sürelerini Nasıl Kontrol Etmelidir?
İşverenlerin fazla çalışma hesaplamalarında yalnızca haftalık toplam çalışma süresini esas alması yeterli değildir.
Özellikle vardiyalı çalışma ve denkleştirme uygulanan işyerlerinde, günlük fiilî çalışma sürelerinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Bu kapsamda işverenlerin;
- Günlük işe başlama ve işten çıkış saatlerini kayıt altına alması,
- Ara dinlenmelerini fiilî kullanıma uygun şekilde belirlemesi,
- Günlük 11 saatlik sınırı aşan çalışmaları ayrıca tespit etmesi,
- Fazla çalışma ücretlerini doğru şekilde hesaplaması,
- Vardiya ve denkleştirme planlarını yasal çalışma sürelerine uygun düzenlemesi,
- Gece çalışmalarına ilişkin özel sınırlamaları da dikkate alması
önem taşımaktadır.
Günlük çalışma sınırının ihlali, fazla çalışma ücreti alacağının yanında, çalışma sürelerine ilişkin mevzuata aykırılıktan kaynaklanan idari yaptırım risklerini de gündeme getirebilir.
Sonuç
İş hukukunda fazla çalışma değerlendirmesi yalnızca haftalık 45 saatlik süre üzerinden yapılamaz.
Günlük 11 saatlik çalışma sınırı, haftalık çalışma süresinden bağımsız olarak dikkate alınması gereken emredici bir düzenlemedir.
Bu nedenle haftalık toplam çalışma süresi 45 saati aşmasa bile günlük 11 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekir.
İşverenlerin çalışma sürelerini planlarken hem haftalık hem de günlük yasal sınırları dikkate alması, işçilik alacağı uyuşmazlıklarının ve mevzuata aykırılık risklerinin önlenmesi açısından önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
1. Haftalık 45 saati aşmayan işçi fazla mesai ücreti alabilir mi?
Evet. Günlük fiilî çalışma süresi 11 saati aşmışsa, haftalık toplam çalışma süresi 45 saat olmasa bile 11 saati aşan süreler için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekir.
2. Günlük 12 saat çalışmak yasak mı?
Ara dinlenmeleri hariç fiilî çalışma süresinin 12 saat olması, günlük 11 saatlik yasal sınırın aşılması anlamına gelir. Ancak işyerinde geçirilen 12 saatin tamamı çalışma süresi olmayabilir. Ara dinlenmeleri ayrıca değerlendirilmelidir.
3. Günlük 11 saati aşan çalışma nasıl ücretlendirilir?
Günlük 11 saati aşan süreler fazla çalışma kapsamında değerlendirilir ve normal saatlik ücretin %50 artırılması suretiyle hesaplanır. Haftalık fazla çalışma hesaplarıyla mükerrer ödeme yapılmamasına dikkat edilmelidir.
4. Denkleştirme uygulamasıyla günlük 11 saat sınırı aşılabilir mi?
Hayır. Denkleştirme uygulaması günlük 11 saatlik üst sınırın aşılmasına imkân vermez.
5. İşçi yazılı onay verirse günlük 11 saatten fazla çalışabilir mi?
İşçinin fazla çalışmaya ilişkin onayı, günlük 11 saatlik emredici sınırı ortadan kaldırmaz. Sınırın aşılmış olması hâlinde ise yapılan çalışmanın karşılığı ödenmelidir.
İçtihat: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 10.01.2023 tarih, 2022/16457 E., 2023/169 K.
