İş sözleşmesindeki “fazla mesai ücrete dahildir” hükmü, belirli koşullarla ve sınırlı olarak geçerli kabul edilebilir. Ancak bu hüküm, işçinin bütün fazla çalışmalarının karşılıksız kalacağı veya işverenin sınırsız fazla çalışma yaptırabileceği anlamına gelmez.
Değerlendirmede sözleşmenin içeriği, ücret seviyesi, fiilen yapılan çalışmalar ve ödemeler birlikte incelenir. Fazla çalışmaya verilen onay ise ücretin karşılanmasından ayrı bir konudur.
“Fazla mesai ücrete dahildir” ne anlama gelir?
Bu düzenleme, belirli sınırlar içindeki fazla çalışma karşılığının kararlaştırılan aylık ücretle birlikte ödendiği iddiasına dayanır.
Dolayısıyla işçinin fazla çalışma ücretinden tamamen vazgeçmesi anlamına gelmez. İşverenin yalnızca sözleşmedeki maddeye dayanması yeterli değildir; ücret ve ödeme düzeninin de bu hükmü karşılaması gerekir.
Ücretin asgari ücretin üzerinde olması yeterli mi?
Ücretin asgari ücretin üzerinde olması önemlidir. Ancak yalnızca sembolik bir fark bulunmasıyla değerlendirme tamamlanmaz.
Kararlaştırılan ücretin, normal çalışma karşılığı yanında ücrete dâhil edildiği belirtilen fazla çalışma karşılığını da karşılayıp karşılamadığı incelenmelidir.
Asgari ücret, normal çalışmanın karşılığı olan alt sınırdır. Asgari ücretle çalışan işçinin fazla çalışma karşılığı, yalnızca sözleşmeye “ücrete dahildir” yazılarak bu tutarın içine yerleştirilemez.
Buna karşılık “asgari ücrete yakın bütün ücretlerde madde kesinlikle geçersizdir” demek yerine, ilgili dönemdeki ücretin ve kapsandığı ileri sürülen fazla çalışma karşılığının somut olarak değerlendirilmesi gerekir.
Yıllık 270 saatlik sınır nasıl uygulanır?
Yargıtay, fazla çalışma ücretinin aylık ücrete dâhil olduğunu belirten hükümlere yıllık 270 saatle sınırlı olarak değer vermektedir.
Geçerli bir düzenleme ve buna uygun ödeme varsa, ücrete dâhil olduğu kabul edilen süre ispatlanan fazla çalışmadan indirilerek kalan alacak değerlendirilir. Bu sınır, hesaplamalarda aylık 22,5 saat veya haftalık yaklaşık 5,2 saat karşılığıyla da ifade edilir.
İşçinin çalışması bir yıldan azsa, tam 270 saat üzerinden otomatik indirim yapılmaz; çalışılan süre dikkate alınır.
Burada iki konu birbirinden ayrılmalıdır:
- Kanuni sınır, işverene 270 saati aşan çalışma yaptırma serbestisi vermez.
- Sınır aşılmışsa, yapılan çalışmanın ücretinin ödenmesi yükümlülüğü ortadan kalkmaz.
270 saat, ücretsiz fazla çalışma kotası değildir. Ücrete dâhil olduğu ileri sürülen çalışma karşılığının gerçekten karşılanması gerekir.
Fazla mesai ücrete dâhilse çalışma saatleri kaydedilmeli mi?
Evet. Sözleşmedeki bu hüküm, fiilî çalışma sürelerinin izlenmesi ve belgelenmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
İşyeri giriş-çıkış kayıtları, puantajlar, vardiya çizelgeleri, bordrolar ve diğer deliller uyuşmazlığın değerlendirilmesinde önem taşır.
Çalışma süreleri bilinmeden, ücretin hangi çalışmaları karşıladığı veya ayrıca ödeme gerekip gerekmediği sağlıklı şekilde belirlenemez.
Fazla çalışma onayı ile ücretin dâhil olması aynı şey mi?
Hayır. İşçinin fazla çalışma yapmayı kabul etmesi ile yaptığı çalışmanın ücretinin nasıl ödeneceği farklı konulardır.
Normal fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için kural olarak işçinin yazılı onayı gerekir. Bu onay, iş sözleşmesi yapılırken veya ihtiyaç ortaya çıktığında alınabilir; her yıl yeniden alınması zorunlu değildir.
İşçi, verdiği onayı otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü hâllerde yapılan çalışmalar bakımından özel hükümler saklıdır.
Bu nedenle sözleşmedeki ücret hükmü, tek başına çalışma onayının bulunduğu veya geri alınamayacağı şeklinde değerlendirilmemelidir.
Sözleşme hükmü çalışma süresi sınırlarını kaldırır mı?
Hayır. Ücretin içinde belirli bir fazla çalışma karşılığının bulunması; günlük çalışma sınırlarını, dinlenme haklarını veya fazla çalışma yasaklarını ortadan kaldırmaz.
Bir çalışmanın ücretinin karşılanması ile o çalışmanın hukuka uygun şekilde yaptırılması ayrı meselelerdir. Ödeme yapılmış olması, süre sınırlarına aykırılığı kendiliğinden gidermez.
İşçi ve işveren hangi belgeleri kontrol etmeli?
Değerlendirmede özellikle şu belgeler birlikte incelenmelidir:
- İlk iş sözleşmesi ve sonraki değişiklikler.
- Ücrete dâhil çalışmanın kapsamını gösteren hükümler.
- İlgili dönemlerin ücret bordroları ve banka ödemeleri.
- Fiilî çalışma ve puantaj kayıtları.
- Fazla çalışma onayı ve varsa onayın geri alınmasına ilişkin bildirim.
- Çalışma süresini ve ücret koşullarını değiştiren sonraki sözleşmeler.
Yalnızca işe girişte imzalanan metne bakılması yeterli olmayabilir. Sonradan yapılan düzenlemelerin önceki hükmü değiştirip değiştirmediği de kontrol edilmelidir.
Sonuç
“Fazla mesai ücrete dahildir” hükmü, işvereni bütün fazla çalışma taleplerinden kurtaran bir düzenleme değildir. Geçerliliği ve hesaplamaya etkisi; ücretin yeterliliğine, sözleşmenin içeriğine, çalışma süresine ve yapılan ödemelere bağlıdır.
Fazla çalışmaya onay verilmesi, ücretin ödendiğini göstermez. Ücretin içinde belirli bir karşılık bulunması da sınırsız çalışma yaptırma yetkisi doğurmaz.
Uyuşmazlıkların önlenmesi için sözleşme hükümleri ile fiilî çalışma ve ödeme uygulamasının birbiriyle uyumlu olması gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Sözleşmemde fazla mesai ücrete dahildir yazıyorsa ayrıca ücret isteyemez miyim?
Bu ifade tek başına bütün talepleri ortadan kaldırmaz. Hükmün geçerliliği, ücretin yeterliliği ve kapsanan süreyi aşan çalışmalar değerlendirilmelidir.
Asgari ücretle çalışan işçinin fazla mesaisi maaşa dâhil edilebilir mi?
Asgari ücret normal çalışmanın karşılığıdır. Fazla çalışma karşılığının, yalnızca sözleşmeye hüküm yazılarak bu alt sınırın içine yerleştirilmesi kabul edilmez.
İşveren her yıl 270 saat ücretsiz çalışma yaptırabilir mi?
Hayır. Bu süre ücretsiz çalışma hakkı vermez. Geçerli bir düzenleme varsa ilgili çalışma karşılığının aylık ücret içinde ödenmiş olması gerekir.
Altı ay çalışan işçiden de 270 saat indirilir mi?
Tam yıllık süre otomatik uygulanmaz. Çalışılan dönem ve hesaplama koşulları dikkate alınır.
Fazla çalışma onayını geri almak mümkün mü?
Kural olarak işçi, otuz gün önceden yazılı bildirimle onayını geri alabilir. Kanundaki zorunlu nedenler ve olağanüstü hâller ayrıca değerlendirilir.
İşveren yüksek ücret ödediği için sınırsız fazla çalışma isteyebilir mi?
Hayır. Ücretin yüksek olması, kanuni çalışma ve dinlenme sınırlarını ortadan kaldırmaz.
İlgili Yargıtay Kararı
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 19.12.2023 tarihli, 2023/14903 E., 2023/19964 K. sayılı karar: Fazla çalışma ücretinin aylık ücrete dâhil edilmesine ilişkin hükümlerin sınırlı geçerliliği, ücret seviyesinin değerlendirilmesi ve bir yıldan kısa çalışmalarda 270 saatlik sürenin çalışılan döneme göre belirlenmesi hakkındadır.
